Mostrando entradas con la etiqueta Guarani. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Guarani. Mostrar todas las entradas

julio 15, 2011

TU Y YO .- NARCISO COLMAN PARAGUAYO-POESIA EN GUARANI

CHE HA NDE (ÑE'ẼPOTY JOYVÝPE)


(mitãrusu)
Karia'y juky
ma'ẽ sarory,
juru pukavy.
Upévako che

Karia'y porã
yvápe ĝuarã,
jehayhupyrã.
Upévako che.


Tyvyta jasy,
resa hũ porã
kuña rembiasy.
Upévako che.


Mitãrusumi
marangatuete,
mba'e potĩete.
Upévako che.


Mba'e potĩete
manduvi tygue
ñu moingoveha.
Upévako che.


Resa sakuape,
rova pukuete,
retyma ñepã.
Upévako nde.


Ava sarambi
rumby karape
rova karumbe.
Upévako nde.


Ropepi jo'a,
akã apu'a,
syva karapã.
Upévako nde.


Mboriahukuemi,
ao peteĩ,
sapatuve'ỹ.
Upévako nde.


Gríngo sapatu,
kasõ tujakue,
rova ko'ẽngue.
Upévako nde.


Rembera pokã,
rendyva atã,
rañyka puku.
Upévako nde.


Ajúra jare
kure joguaha,
yty reityha.
Upévako nde.


(mitãkuña)
Rova morotĩ,
chipa pyrai,
jovaheive'ỹ.
Upévako nde


Juru piriri
japu rereha
ñe'ẽ apoha.
Upévako nde.


Ava avovi
typycha pague
avati'ygue.
Upévako nde.


Mbatara ĝuaimi,
rova karumbe
jarara kurúpe
nde rejoguaite.


Kuarahy reike,
ára vaiete,
karugua puku.
Upévako nde.


Retyma aysy,
ju'i pakova,
reko tarova.
Upévako nde.


Kuarahy resẽ,
yvoty poty,
mbyja ro'y.
Upévako che.


Guata pyku'i,
rova tupãsy
rete mbokaja.
Upévako che.


Ropea rory,
amambái roky,
resa pykasu.
Upévako che.


Veve kuaaite,
guyra para'i,
sapukái po'i.
Upévako che.


Resã hũ porã
yvaporũ ayu
apyngua po'i.
Upévako che.


Reko kuñarã,
ñe'ẽ yvate,
rembe pytãite.
Upévako che.


(mokõive, joyvýpe)
Ha upeichavére
jajoayhuhaguére
jaikóne ojoapére
ñamano meve.




TÚ Y YO (POESÍA EN DÚO)




(muchacho)
Mozo simpático
de mirada tierna,
de boca sonriente.
Eso soy yo.


Lindo muchacho
destinado al cielo,
digno de amor.
Eso soy yo.


Cejas de luna,
de bellos ojos negros,
aflicción de mujer[1].
Eso soy yo.


Niño crecidito
de muy buen carácter,
cosa tan limpia.
Eso soy yo.


Muchachito
de barba naciente
[como] arveja tierna.
Eso soy yo.


Cosa tan limpia
[como] ex-manizal
que vivifica el campo.
Eso soy yo.


De ojos tuertos,
de cara muy larga,
de piernas torcidas.
Eso eres tú.


Persona desordenada
de cadera baja
[con] cara de tortuga.
Eso eres tú.


De párpados encimados,
de cabeza redonda,
de frente encorvada.
Eso eres tú.


Triste pobrecita,
de una sola ropa,
ya sin zapatos.
Eso eres tú.


Zapatos de extranjero,
[como] calzones viejos,
de cara amanecida.
Eso eres tú.


De labios escasos,[6]
de barba dura,
de quijada larga.
Eso eres tú.


De cuello sucio
parecido a un cerdo,[7]
recolector de basura.
Eso eres tú.


(muchacha)
De cara pálida
cual chipa semicocida,
de cara sin lavar.
Eso eres tú.


Boca de bocón,
fuente de mentiras
y de habladurías.
Eso eres tú.


Persona hirsuta,
escoba maltrecha,
mazorca vacía.
Eso eres tú.


Ave vieja abigarrada,
cara de tortuga
a una yarará clueca[2]
te pareces mucho.


Entrada de sol,
clima tan feo,
ciénaga extensa.
Eso eres tú.


De piernas gomosas,
rana de banano,
de vida alocada.
Eso eres tú.


Salida del sol,
capullo de flor,
frío de estrellas[3].
Eso soy yo.


Que camina como tortolita,[4]
[con] rostro de Virgen
[y] cuerpo de cocotero.
Eso soy yo.


De pestañas graciosas,
retoños de helecho,
ojos de paloma.
Eso soy yo.


Quien sabe volar,
pájaro a motitas,
de fino cantar.
Eso soy yo.


De ojos bien negros
[como] fruta madura[5]
[de] nariz fina.
Eso soy yo.


Carácter de mujer,
de altiva voz,
labios muy rojos.
Eso soy yo.


(ambos, en dúo)
Por más que así sea
porque nos amamos
hemos de andar juntos
hasta que muramos.


Obs.: La traducción al español, que es literal por cada verso, se brinda con fines exclusivamente didácticos, sin pretensiones poéticas. TOMADO DE:
http://poesiasenguarani.blogspot.com/search/label/NARCISO%20R.%20COLM%C3%81N

enero 23, 2011

Proverbios y consejos Ñe'ẽnga ha ñemoñe'ẽ ( de Guaraní Renda.com)

Po'a ha ita ndajahekái, ñañepysangánte hese kuéra
La suerte y la piedra no las buscamos, sólo tropezamos con ellas
Una manera de consolar al perdedor, o desalentarlo a seguir jugando, en un juego de azar.

Remuñárõ rehupytýne
Si le sigues lo alcanzarías
Usado en el sentido de "Si quieres podrías lograrlo".

Juru he'ẽ ha ñe'ẽngatúgui rejere va'erã mombyry
Del adulador y del charlatán debes desviarte lejos

Retĩ va'erã remonda haĝua, ndaha'éi remba'apo haĝua
Deberías avergonzarte de robar, no de trabajar
Se usa para dar ánimo, ante un trabajo desagradable o de poca paga.

Mo'ãgui ndoikói puru'a, jo'águinte
Por creerlo no hay embarazo, sino por encimarse
Se usa contra quienes se defienden de su error con frases que empiezan con Che aimo'ã... ("Yo creí que..."), como analogía metafórica de una reprimenda a una jovencita que ha quedado embarazada "sin creer que ello ocurriría". Podría pensarse que la idea que transmite es "La suposición es el origen del fracaso" (mmm... no recuerdo en qué película oí esta frase).

Isýpe ohayhu'ỹvako ndovaléi menarã
Quien no ama a su madre no sirve para esposo
Modernamente, menarã se traduce directamente por "novio", pero no en el sentido de esta frase.

Kuñámengo nereñeme'ẽterei va'erãi, reipotáro nderayhu are
No debes entregarte mucho a la mujer, si quieres que te ame por mucho tiempo

Nderova'atã va'erã kuña nde rayhu haĝua
Debes ser caradura para que la mujer te ame

Omendasévare rejepy'apy'ỹ va'erã, mokõive ndaha'éi ndepohéi ĝuarã
No debes preocuparte por quienes quieran casarse, ninguno de los dos dormirá contigo
Otra versión del conocido adagio "No contradigas a quien quiera casarse, ni a quien quiera comprarse un coche".

Guyra jepe ojapo raẽ haityĝua, ha upéi ombo'a
Hasta el pájaro hace antes su nido, y luego pone huevos
Recordatorio para quien no ha tomado las precauciones necesarias, ante algún caso importante... o para el caso específico en que tú te estás imaginando. :o)

Jagua oñarõ jepéro, ndoporosu'uvéima
Si el perro llega a ladrar, ya no muerde
Una versión del conocido refrán "Pedro que ladra no muerde".

Jaguarete ra'y ipara jeýmante va'erã
El cachorro del jaguar ha de ser overo también
Mensaje similar al de la frase "De tal palo, tal astilla".

Káva ijeíraramo, ipochy katuete
Si la abeja tiene miel, seguro se pone brava
Una recomendación de respetar los bienes ajenos.

Jaguáko ñande py'a kuaa
El perro conoce nuestro estado de ánimo
Aparte de ser utilizado en forma textual, también se usa cuando una persona a quien no estimamos reconoce el buen tino de nuestras acciones. El perro, a pesar de ser un animal muy apreciado por su fidelidad, siempre (¿quizás injustamente?) se le relaciona con personas poco gratas.

Kurénte oñehe'ỹi he'ỹi ha oñenóma
Sólo al cerdo se le rasca y ya se acuesta
Un recordatorio de que no todos aceptan adulaciones.

Mberu hovýnte ombo'a oimehápe rei
Sólo la mosca azul pone huevos en cualquier parte
Recordatorio a ciertos hombres que... bueno, pues que... sí, eso mismo que estás pensando. :o)

Jagua nderegueru va'erãi nde rógape, ndererekóirõ hembi'urã
No debes traer perro a tu casa, si no tienes para su comida
Una recomendación de tomar precauciones necesarias para una acción.

Pira guasu ho'u katuete pira'ípe
El pez grande seguro come al pequeño
Suele usarse como reclamo de que los ricos triunfan sobre los pobres, principalmente ante la justicia.

Arriéro karia'y ha tataindy, oñembo'yhápe opa va'erã
El hombre valiente y la vela, parados deben terminar
Esto nos recuerda el refrán "No está muerto quien pelea", dicho con la intención de insuflar ánimo.

Arriéro heko vaíva ndive revy'asérõ, hasy nde rembireko ndive reiko porã nde rógape
Si quieres alegrarte con los amigotes, es difícil llevarte bien con tu esposa en casa
Mmm... ¿por qué las mujeres no son más comprensivas, eh?. :o)

Oka'úva ndaikasopái máramo
Al borracho nunca se acaban las historias
Los famosos káso son historias graciosas o curiosas, que, aunque tuvieran un origen real, con la narración de boca en boca, muchas veces se tergiversan, por las exageraciones o los agregados, y finalmente ya se apartan de la verdad original.

Ja'useve reheve japoi va'erã tembi'u, hevégui jepe
Todavía con hambre debemos dejar la comida, por más rica que sea
Si bien esta frase se usa formalmente en su significado textual, por razones de salud, hay veces que algún gracioso lo emplea en un restaurante como reclamo de que su plato fue poco favorecido.

Tembi'u porã jepe ñanembyaju ja'uetereíramo
Aun la buena comida nos da hastío si comemos mucho
Recomendación de ser comedido en la extensión de algo, por bueno que sea. Nos recuerda el refrán español "Si bueno y breve, dos veces bueno".

Ani reipota nemba'e'ỹva, pe nemba'évanteko nembovy'aharã
No desees lo ajeno, sólo lo tuyo es lo que ha de hacerte feliz
Me recuerda al refrán "Ama lo que tienes, no lo que deseas tener"... ¡Bah, todo bien, me retracto!... no es ningún refrán, sino sólo una frase que me salió como "traducción poética". :o)

Ani remombe'u mba'eve rehecha porã'ỹre
No cuentes nada sin verlo bien

Ani ere mba'eve tapicháre reikuaa porã'ỹrõ
No digas nada del prójimo si no lo sabes bien

Avave katupyry najaroyrõ va'erãi
Ninguna habilidad ajena debemos menospreciar

Kuénta ha jare nerembo'are va'erãi
Deudas y suciedad no debes tener por mucho tiempo
Si bien "deuda" en guaraní se expresa por me'ẽ va'ẽraha, este hismanismo (por "cuenta") ya está muy enraizado.

Marã ambue mba'éva ndahasýi jahecha
Los defectos ajenos son fáciles de ver
En guaraní no existe un vocablo propio para "fácil", por lo que esto se expresa negando su antónimo (ndahasýi, "no [es] difícil"). En fin, este dicho me recuerda la conocida frase "Cualquiera ve una paja en el ojo ajeno, pero no la viga en el suyo".

Heko porãvako ojehayhu opárupi
La buena gente es querida en todas partes

Hetárõ machu kuéra, mbaipy jepe nahatãi
Si hay muchas cocineras, ni la polenta endurece
Expresa que cuando hay muchos maestros, es difícil el acuerdo entre ellos.

Hogayguáre oñe'ẽ vaíva, ha'énte oñemoherakuã vai
Quien habla mal de su hogar, se rebaja por sí solo

Ikuenta'ỹvante heta
Lo que no conviene es lo que abunda
Se refiere a las tentaciones o los entretenimientos inútiles, y hasta prohibidos, que son los que abundan. El hispanismo kuénta (de "cuenta") se presenta aquí con una acepción que no existe en el español.

Hóga mombyrýva oĝuahẽ voive katuete atyhápe
Quien vive lejos seguro llega más temprano a la reunión
Indica que siempre se pueden tomar precauciones necesarias ante la adversidad. Bien, aunque a veces esto no resulta ante lo imprevisible... en todo caso, es una frase optimista. :o)

Jahahápente peteĩcha ñande rekove
Adonde vayamos nuestra vida es la misma
Señala que sin importar el lugar, debemos guardar la postura, o bien, que uno no puede "escaparse" de uno mismo. Se suele utilizar también en el sentido de que, no importando cómo estemos vestidos en determinado evento o reunión, los demás saben quiénes somos según nuestra propia personalidad y conducta de vida.

Tekotevẽko nembovale
La necesidad te hace hábil
Equivalente del refrán español "La necesidad es la madre de las invenciones".

Ñaikotevẽva rendápeko jaháva
Hemos de ir junto a quien necesitamos
Es muy utilizado, pero de difícil traducción directa. Está dicho en el sentido de que debemos ir nosotros junto a quien hemos pedido ayuda (o a quien habríamos de pedirlo), y no esperar que él venga a nosotros porque ya lo pedimos (o que reconozca nuestra necesidad sin pedirlo). El sufijo ko (en renda+pe+ko) aquí es muy significativo, y es lo que dificulta su traducción.

Ñande rekove niko ndajajoguái
Nuestra vida no la compramos
Este consejo prioriza la vida sobre el dinero.

Ñande rógapemante japytu'upa
Sólo en nuestra casa descansamos bien
No hay nada como la casa (o el hogar) de uno para la propia tranquilidad. Equivalente a la expresión inglesa "Hogar, dulce hogar". En guaraní, la diferencia entre "casa" y "hogar" debe obtenerse del contexto.

Ñaha'arõvako ndouséi
Lo que esperamos no quiere venir
Expresa que de nada sirve impacientarse, creándose falsas espectativas.

Ñane mba'évako na meméi voi jahayhu
Lo que es nuestro no siempre amamos
Similar a "Siempre se quiere lo que no se tiene".

Ñandémante jaikuaa moõpa ñandejopy ñande sapatu
Sólo nosotros sabemos dónde nos aprietan nuestros zapatos
Refiere a que la necesidad la conoce quien la padece, o que no debemos permitir que otros se inmiscuyan en nuestros asuntos. En guaraní "zapato" se dice pyryru (literalmente, "envase de pies", posiblemente un neologismo), pero el hispanismo utilizado (sapatu) ya está muy enraizado en el habla popular.

Ñekuãko nosẽ porãvai
El ofrecimiento no suele salir bien
Recomienda no ofrecer ayuda, si no se nos ha pedido. No se refiere a un ofrecimiento de una ayuda que es evidentemente necesaria (potyvõ, lo que, por supuesto, deberíamos hacerlo sin ofrecerlo siquiera), sino a algo que podría implicar el conocimiento de situaciones que posiblemente no se querría que supiéramos nosotros ñekuã)

Pirapiréko ñandereko vai, jarekórõ jarekógui, ha jaipotárõ jaipotágui
El dinero nos trata mal, si tenemos porque tenemos, y si queremos porque queremos
Un lindo juego de palabras.

Rejapo rirénteko remombe'u va'erã
Sólo después de hacerlo debes contarlo
Se trata de una superstición popular, que consiste en no comentar los planes propios hasta haberlos llevado a cabo. Suele usarse también como sarcasmo, indicando que es poco creíble que el interlocutor ejecute su plan.

Reme'ẽvako reme'ẽma
Lo que das ya lo das
Está dicho en el sentido de que no hay que esperar nada a cambio de lo que uno da.

Tata'ỹre tatatĩ nopu'ãi
Sin fuego el humo no se levanta
Sugiere que no podemos tener señales visibles de algo que no existe, o que no es concreto. También se usa en el sentido de atacar el origen (el fuego) y no su consecuencia (el humo), lo que nos recuerda a "Muerto el perro, acaba la rabia".

Oikehápe kuarahy noĝuahẽi mba'asy
Donde entra el sol no llega la enfermedad
Es costumbre rural dejar que el sol caliente la cama en algún momento del día, a través de una ventana.

Ate'ỹ opa mboriahúpe
Pereza termina en pobreza

Reiko va'erã remanótarõ ĝuarãicha, ha remba'apo va'erã remano'ỹtarõ ĝuarãicha
Debes vivir como si estuvieras por morir, y debes trabajar como si no has de morir
Mensaje del tipo "Vive el presente pero no descuides el futuro"... bah, cúlpame si no has oído nada similar. :o)

Pirapire ndaja'úi
El dinero no se come
Si no hay alimentos, el dinero de nada sirve.

Jaipotáva, ñande jurúpe jajerure
Lo que queremos, con nuestra boca lo pedimos
"Por la boca se pide lo que se quiere", en el sentido de no mencionar cosas malas.

Mboka ndoikuaái ijára
El arma de fuego no conoce a su dueño
Dicho en el sentido de señalar el peligro.

Mbarakaja ha mboriahu róga ndokáivai jevy mokõiha
El gato y la casa del pobre no se queman por segunda vez
Aprendizaje desde un error.

Mendáko ndajajapói ñaneaño
El matrimonio no lo hacemos solos
Recomienda respeto a la pareja.

Ñe'ẽ ñemi ha japepo'i tatápe ndoguerúi mba'e porã
Hablar a escondidas y una olla pequeña al fuego no traen cosas buenas

Oitypei vaíva naiména porã mo'ãi
Quien barre mal no tendrá un buen marido
Una superstición popular.

Výro ha yvyra karẽ ndopái máramo
Tontos y palos encorvados nunca acabarán

Ani rerovase nde ajaka ava ambue akã ári
No traslades tu canasto a la cabeza de otro
Dicho en el sentido de no culpar a los demás de nuestros problemas.

Kuña ha kure membymi rembovare'árõ, ndoikuaái ijára
Si a la mujer y al cerdito le haces pasar hambre, no conocen a su dueño


--------------------------------------------------------------------------------
Ha ko'áĝa, ñe'ẽnga joparápe... Y ahora, dichos en yopará...

Ndaja'éi va'erã "Buen Día" ko'ẽ mboyve
No debemos decir "Buen Día" antes de amanecer
El mensaje es que no debemos prejuzgar: esta frase es muy utilizada para criticar a alguien que lo hace. Dado que en guaraní el saludo equivalente es Mba'éichapa neko'ẽ, que es una pregunta ("¿cómo amaneciste?"), este dicho hace a la vez una leve sátira al saludo en español, por ser una afirmación que da poco derecho a réplica.

Lígape, jakare jepe ojahogáva
Con insistencia, hasta el cocodrilo se ahoga
Es una versión de "Mira con quién andas y te diré quién eres". El término "liga" aquí tiene la acepción paraguayista de "convencimiento por insistencia", y es tan utilizado, que podríamos incluirlo al guaraní como otro hispanismo más, ya que no viola su estructura silábica.

Karaku ha kuénta ndepoite rupi reñedeligenciá va'erã
El tuétano y las deudas con tus mismas manos has de manejar
El tuétano (parte interior de los huesos, cuando se presentan en la sopa o caldo) se acostumbra sorber sin cubiertos. En cuanto a las deudas, se aconseja manejarlo sin intermediarios.

Pláta yvyguy rekáko ombotavy ijuíciovape, ha iplátavape omondoho
La búsqueda de tesoro enterrado enloquece al juicioso, y arruina al rico